Hơn 2.600 năm trước, khi sách giấy còn chưa xuất hiện như ngày nay, con người đã biết lưu giữ tri thức trên những phiến đất sét nhỏ bé. Giữa vùng Lưỡng Hà cổ đại, một vị vua Assyria đã xây dựng nên một kho tàng tri thức đặc biệt, nơi lưu giữ những câu chuyện, tín ngưỡng, kiến thức và dấu tích của cả một nền văn minh.

Đó chính là Thư viện Hoàng gia Ashurbanipal, được xem là một trong những thư viện cổ xưa nhất mà nhân loại từng biết đến, đồng thời là nguồn tư liệu vô giá giúp hậu thế khám phá thế giới cổ đại.

Kho báu của vị vua yêu sách và những bí mật nghìn năm

Vào khoảng thế kỷ VII trước Công nguyên, tại Nineveh – kinh đô của đế chế Assyria, thuộc miền bắc Iraq ngày nay – vua Ashurbanipal đã cho xây dựng một thư viện phục vụ nhu cầu nghiên cứu và học hỏi của hoàng gia.

Khác với những thư viện hiện đại với hàng triệu cuốn sách được in trên giấy, thư viện của Ashurbanipal lưu giữ hơn 30.000 phiến đất sét và mảnh vỡ, mang trên mình những dòng chữ hình nêm cổ xưa. Các tài liệu được sắp xếp theo chủ đề, bao gồm hồ sơ hành chính, văn bản tôn giáo, kiến thức học thuật, các tài liệu về bói toán và thiên văn học, cùng nhiều tác phẩm văn học quý giá.

Đặc biệt, trong kho tàng ấy có Sử thi Gilgamesh – một trong những tác phẩm văn học cổ xưa nổi tiếng nhất của nhân loại, với những bản văn có niên đại từ hàng nghìn năm trước. Trong đó, một phiến đất sét kể lại câu chuyện về trận Đại hồng thủy, khiến người đời sau không khỏi kinh ngạc trước sự phong phú của văn học và tư tưởng cổ đại.

Ashurbanipal không chỉ là một vị vua quyền lực mà còn nổi tiếng với niềm yêu thích tri thức. Ông cho thu thập các văn bản từ nhiều vùng đất, trong đó có Babylon và những lãnh thổ bị chinh phục, nhằm làm giàu thêm bộ sưu tập của hoàng gia.

Điều thú vị là, dù thư viện của ông được mở rộng một phần nhờ những tài liệu thu giữ từ các vùng đất khác, nhà vua lại đặc biệt nghiêm khắc với hành vi đánh cắp các phiến đất sét. Trên một số văn bản có lời nguyền cảnh báo rằng kẻ lấy cắp chúng sẽ phải đối mặt với cơn thịnh nộ của các vị thần, thậm chí bị xóa sạch tên tuổi và dòng dõi khỏi mặt đất.

Lời cảnh báo ấy cho thấy những phiến đất sét không đơn thuần là vật lưu trữ, mà còn được xem như những báu vật cần được bảo vệ.

Thế nhưng, thời gian đã khiến thư viện huy hoàng ấy chìm vào quên lãng. Mãi đến giữa thế kỷ XIX, các nhà khảo cổ học, trong đó có Austen Henry Layard và trợ lý Hormuzd Rassam, mới phát hiện những tàn tích và các bộ sưu tập phiến đất sét tại Nineveh. Những hiện vật được đưa về Anh, phần lớn hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Anh ở London.

Dù nhiều phiến đất sét đã bị trộn lẫn giữa các bộ sưu tập, khiến việc tái dựng nguyên vẹn thư viện ban đầu trở nên vô cùng khó khăn, những gì còn lại vẫn mở ra cánh cửa quý giá dẫn vào thế giới Cận Đông cổ đại.

 Khi những phiến đất sét trở thành ký ức của nhân loại

Thư viện Ashurbanipal không chỉ là dấu tích của một vị vua yêu tri thức, mà còn là minh chứng cho khát vọng lưu giữ hiểu biết của con người từ hàng nghìn năm trước.

Những phiến đất sét tưởng chừng thô ráp đã vượt qua bao biến động lịch sử để kể lại câu chuyện về một nền văn minh: con người đã sống ra sao, tin vào điều gì, nghiên cứu thế giới như thế nào và gửi gắm những suy tư gì vào những trang viết đầu tiên.

Ngày nay, khi chỉ cần vài giây để tìm kiếm hàng triệu thông tin trên Internet, thật đáng kinh ngạc khi nghĩ rằng từ hơn 2.600 năm trước, con người đã nỗ lực tập hợp, phân loại và gìn giữ tri thức trong một thư viện.

Bởi lẽ, những đế chế hùng mạnh có thể lụi tàn, những cung điện nguy nga có thể đổ nát, nhưng tri thức được lưu giữ vẫn có thể vượt qua thời gian để tiếp tục soi sáng cho các thế hệ mai sau.

Tấm bia đá chứa một phần của sử thi Gilgamesh (Tấm bia số 11 mô tả trận Đại hồng thủy), hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Anh.

“Tấm bia Venus của Ammisaduqa” với các dự đoán chiêm tinh. Tài liệu tham khảo của Bảo tàng Anh

Nguồn: Wikipedia và H History